Synteza mowy I: Fonemizacja

15.11.2009 - Krzysztof Kercz
TrudnośćTrudność

dźwięczność

O dźwięczności lub bezdźwięczności głosek decydują wiązadła głosowe w krtani - jeśli przy artykulacji głoski są zsunięte, to powietrze wydostające się z płuc wprawia je w drgania i powstająca głoska jest dźwięczna, w przeciwnym wypadku - powietrze przepływa swobodnie i głoska jest bezdźwięczna. W jaki sposób określić, czy dana głoska jest dźwięczna czy bezdźwięczna? Bardzo łatwo, wystarczy pamiętać o kilku rzeczach:

  1. każda samogłoska jest dźwięczna;
  2. większość spógłosek ma swoje dopełnienia względem tej cechy (bezdźwięczne /t/ - dźwięczne /d/, bezdźwięczne /p/ - dźwięczne /b/ itd.itd.);
  3. dźwięczne na ogół są spółgłoski nosowe (/m/, /n/, /ń/), drżące (/r/) i boczne (/l/, /ł/) - mają one też swoje bezdźwięczne odpowiedniki, ale nam aż takie wdawanie się w szczegóły nie będzie potrzebne;
  4. jeśli nie jesteśmy pewni, zawsze przy wymawianiu głoski możemy przyłożyć rękę do naszej krtani i poczuć drgania bądź ich brak.

Uwaga!

W polskim systemie transkrypcji występuje wiele "dziwnych" znaczków, a my chcielibyśmy korzystać jedynie z liter alfabetu łacińskiego, przyjmiemy zatem następujące konwencje:
- spółgłoski zmiękczone takie jak /ź/, /ś/, /ć/, /dź/ oznaczymy dopisują literkę "i", do głoski bazowej, będziemy więc mieć odpowiednio: /zi/, /si/, /ci/, /dzi/;
- nosowość samogłosek oznaczymy dodając literkę "n", korzystać będziemy jednak tylko z dwóch: /en/ (nosowe /e/) i /on/ (nosowe /o/, czyli litera "ą" w alfabecie);
- /dż/, /ż/, /ł/ oznaczmy odpowiednio: /drz/, /rz/, /ll/.

Na następnych stronach artykułu a także w tabeli będziemy oznaczali głoski właśnie w ten sposób.

nosowość

Głoska jest nosowa, jeśli przy jej wymawianiu powietrze wychodzi również przez nos. Spółgłoski nosowe to "m", "n" i "ń", natomiast samogłoski nosowe to "ą" i "ę". Samogłoska "ą" to tak naprawdę unosowione "o" (zauważmy, że w pierwszej fazie jej wymawiania słychać /o/) - unosowione "a" w języku polskim również występuje (np. w wyrazie "tramwaj" -> /t r an w a j/), jest jednak rzadkie i nie będziemy sobie nim zaprzątać głowy

stopień zbliżenia narządów mowy

Spółgłoski dzielimy ze względu na stopień zbliżenia narządów mowy na trzy ważne grupy:

  1. szczelinowe - czyli takie, przy których wymawianiu powstaje szczelina, i których wymowę możemy dzięki temu dowolnie przedłużać. Przedstawiciele: /s/, /ś/, /sz/, /z/, /ż/, /ź/, /ch/, /f/, /w/.
  2. zwarto-szczelinowe - czyli trochę zwarte, trochę szczlinowe... O co chodzi? Są to spółgłoski, które wymawiamy tak, że najpierw tworzy się gdzieś zwarcie, które następnie jest przez masę powietrza rozsuwane i zmieniane w szczelinę. Głoskę można przedłużać ale tylko jej ostatnią część, więc - de facto - jako inną. Brzmi to trochę zawile, spróbujmy więc powiedzieć teraz długie /c/ - jeśli chcielibyśmy je przedłużyć, okaże się, że nie mówimy już /c/, tylko /s/, prawda? Tak samo jest z /dz/ (z), /cz/ (sz), /dż/ (ż), /dź/ (ź), /ć/ (ś) (w nawiasie podaję, w jaką głoskę przechodzą w ostatniej fazie wymawiania).
  3. zwarto-wybuchowe - to spółgłoski, których wymowy nijak nie da się przedłużyć, gdyż do ich artykulacji potrzebne jest zwarcie i gwałtowny wybuch powietrza. Spróbujmy wypowiedzieć następujące głoski: /b/, /p/, /d/, /t/, /g/, /k/.

Tabela

Spróbujmy teraz zebrać powyższe informacje i stworzyć tabelę właściwości głosek. Umieścimy w niej jedynie spółgłoski, gdyż klasyfikacja samogłosek jest mniej ważna (nam wystarczy jedynie rozróżniać samogłoski nosowe od nienosowych). Głoski, z których nie będziemy korzystać zaznaczymy kursywą - warto jednak wiedzieć, że takie istnieją. Apostrof po spółgłosce (np. /m'/) oznacza jej zmiękczenie, np. w wyrazie /m' j a s t o/ - my nie będziemy się tym przejmować i powiemy po prostu /m j a s t o/. Zauważmy, że głoski takie jak /m/ czy /r/ mogą być zarówno dźwięczne jak i bezdźwięczne - to również szczegół, który w dalszych rozważaniach pominiemy.

Głoski wargowe przedniojęzykowe środkowojęzykowe tylnojęzykowe
dwuwargowe Wargowo-zębowe zębowe dziąsłowe Prepalatalne Postpalatalne
twarde zmięk twarde zmięk twarde zmięk twarde zmięk twarde zmięk
dźw bez dźw bez dźw bez dźw bez dźw bez dźw bez dźw bez dźw bez dźw bez dźw bez dźw bez dźw bez
Spółgłoski właściwe zwarte b p b' p'



d t d' t'





gi ki g k

Zwarto-szczelinowe







dz c dz' c' drz cz drz' cz' dzi ci





szczelinowe



v f v' f' z s z' s' rz sz rz' sz' zi si

ch ch ch' ch'
spółgłoski półotwarte nosowe m m m' m'



n n n' n'



ni ni

nga nga nga nga
drżące











r r r' r'







boczne











l l l' l'







półsamogłoskowe ustne















j


ll ll ll'

5
Twoja ocena: Brak Ocena: 5 (3 ocen)

Copyright © 2008-2010 Wrocławski Portal Informatyczny

design: rafalpolito.com